Ο απόηχος της παρουσίας του όπως καταγράφηκε στις παραδόσεις των λαών της Ανατολής
Της Χρυσούλας Σαατσόγλου-Παλιαδέλη
ΟΠΩΣ κι αν προσεγγίσουμε την εκστρατεία του Αλέξανδρου, όπως κι αν ερμηνεύσουμε τις μαρτυρίες των αρχαίων πηγών για τους λόγους σύλληψης και τους τρόπους υλοποίησης της εκπληκτικής πορείας του προς την Ανατολή, δεν μπορούμε να αγνοήσουμε την εικόνα με την οποία πέρασε ο Αλέξανδρος στις παραδόσεις των λαών, που υπέστησαν τις επιπτώσεις της εκστρατείας του, σε μέρη όπου εξακολουθούν, ακόμη και σήμερα, να δίνουν, φθογγικά παραλλαγμένο, το όνομα του.
Οι ιστορίες για τη ζωή και τη δράση του και η μυθοπλαστική αντίληψη των λαϊκών αναγνωσμάτων για την καταγωγή και τις πράξεις του στην Αίγυπτο και την Ασία έπαιξαν προφανώς σημαντικό ρόλο σ’ αυτή την υπεράνθρωπη διάσταση, που πήρε στα μάτια των λαών, το σύντομο πέρασμα του από τον κόσμο. Ομως, ο απόηχος της παρουσίας του Αλέξανδρου στην Ανατολή μέχρι τις μέρες μας είναι ένα δεδομένο που δεν μπορεί να αμφισβητηθεί, όποιος κι αν είναι ο χαρακτηρισμός που σηματοδοτεί την εκστρατεία του.
Κατακτητής ή «εκπολιτιοτής», ρομαντικός ταξιδευτής ή «σφαγέας των λαών», ο Αλέξανδρος δεν είναι άγνωστος στην Ανατολή. Δεν είναι καν ξένος. Είναι ίσως μυθικότερος, στην αρχέγονη μήτρα των μύθων και λιγότερο «απομυθοποιημένος» απ’ ό,τι στη γη που τον γέννησε και τον έστειλε για να συναντήσει την αδέκαστη ιστορία του.
Η εκστρατεία
Η εκστρατεία του Αλέξανδρου στην Ανατολή διήρκεσε έντεκα μόλις χρόνια: από τον Μάιο του 334 Π.Χ., που εισέβαλε στην Ασία, μέχρι τον Ιούνιο του 323 π.Χ. που πέθανε στη Βαβυλώνα. Στην πρώτη φάση (334-330 π.Χ.), καταλύθηκαν τα κέντρα της αχανούς περσικής αυτοκρατορίας και κατακτήθηκαν οι δυτικές σατραπείες της (Μ. Ασία, Κιλικία, Φοινίκη, Συρία, Παλαιστίνη, Αίγυπτος, Μεσοποταμία, Μηδία). Στη δεύτερη φάση (330-326 π.Χ.) τέθηκαν υπό τον έλεγχο των Ελλήνων οι βορειοανατολικές επαρχίες (Υρκα-νία, Παρθία, Αρεία, Δραγγιανή, Αρα-χωσία, Βακτρία, Μαργιανή, Σογδιανή). Στην τρίτη φάση (326-323 π.Χ.) ο Αλέξανδρος παίρνει το δρόμο της επιστροφής και κατακτώντας τη Γε-δροσία και την Καρμαν’ια, στα βόρεια παράλια του Ινδικού Ωκεανού και του Περσικού Κόλπου, φθάνει νεκρός στη Βαβυλώνα.
Ο στρατός του πλαισιωμένος απο ένα εντυπωσιακό επιτελείο ανθρώπων της γνώσης, κινήθηκε σε μια τεράστια γεωγραφική έκταση: από την όαση της Siwah στα νοτιοδυτικά μέχρι την Αλεξάνδρεια Εσχάτη (σημερινό Χοτζάντ) και τον Υφαοη ποταμό στα βορειοανατολικά. Αντιμέτωπος με οργανωμένα στρατεύματα και ε-μπειροπόλεμους νομάδες, διέσχισε με εκπληκτική ταχύτητα μεγάλους ορεινούς όγκους και ορμητικούς ποταμούς, χτίζοντας πόλεις και οχυρά, θέτοντας έτσι τις βάσεις για τη δημιουργία του ελληνιστικού πολιτισμού της Ανατολής.
Βασιλεύς της Ασίας
Ο Αλέξανδρος διατήρησε τη διοίκηση του περσικού κράτους, που κατέλυσε, αξιοποιώντας σε θέσεις -κλειδιά τους σατράπες που υπέταξε Κι αυτό μάλλον ενόχλησε τους Μακεδόνες του. Ως βασιλεύς της Ασίας αποδέχθηκε (ίσως και να απόλαυσε) την «προσκύνηση», που άρμοζε στον Μεγάλο Βασιλέα, αλλά υποχώρησε, όπως έπρεπε, στον αρχηγό των Μα-’ κεδόνων, στη θέληση των στρατιωτών του να πάρει το δρόμο της επιστροφής, ενώ ο ίδιος ήθελε να συνεχίσει ανατολικότερα.
Τίμησε μεγαλόψυχα τους άρχοντες που του αντιστάθηκαν, αλλά τιμώρησε βίαια λαούς που επαναστάτησαν. Φέρθηκε σκληρά κι άδικα ίσως σε πιστούς του συντρόφους, αλλά σεβάστηκε τους πάτριους νόμους, τους όρους της συμμαχίας με τις ελληνικές πόλεις και το περσικό δίκαιο, όταν χρειάστηκε να αντιμετωπίσει συνωμότες, προδοτικές ενέργειες ή τη δολοφονία του Δαρείου από τον Βήσσο.
Στην περιοχή της Κεντρικής Ασίας, του Αφγανιστάν και του βόρειου Πακιστάν, ο Αλέξανδρος παρέμεινε για τέσσερα χρόνια, από τον Μάιο του 330 μέχρι τον Μάιο του 326 π.Χ., όταν μετά τη νικηφόρο εκστρατεία κατά του Πώρου, στην ανατολική όχθη του Υδάσπη ποταμού, και την άρνηση των στρατιωτών του να συνεχίσουν ανατολικότερα, πέρα από τον Υφαση ποταμό, έστησε βωμούς στους θεούς και πήρε το δρόμο της επιστροφής.
Κατά τη διάρκεια της τετραετίας αυτής, ο Αλέξανδρος αντιμετώπισε τις μεγαλύτερες δυσκολίες της εκστρατείας του. Επρεπε να υποτάξει νομάδες σχεδόν ανεξάρτητους από την περσική επιβολή, που συνηθισμένοι σε «ανταρτοπόλεμο» απαιτούσαν μιαν εντελώς διαφορετική πολεμική τακτική. Επρεπε να διασφαλίσει τα βόρεια σύνορα της περιοχής ανατολικά από την Κασπία και νοτιοανατολικά από την Αράλη, από τις επιδρομές των λαών της στέπας. Επρεπε να διασχίσει ορεινούς όγκους με αντίξοες καιρικές συνθήκες, μέχρι να φθάσει στα Τάξιλα και τον Ινδό.
Εχτισε με εκπληκτική ταχύτητα πόλεις σ’ ολόκληρη αυτή την περιοχή και εγκατέστησε εκεί βετεράνους πολεμιστές του, δημιουργώντας έτσι την υποδομή για τα βασίλεια της Παρθίας και της Βακτριανής, που διατήρησαν για τους επόμενους αιώνες την ελληνιστική παράδοση στην τέχνη και τον πολιτισμό.
Τα αρχαιολογικά ευρήματα της εκτεταμένης αυτής περιοχής δεν είναι ευρύτερα γνωστά, και από τις πόλεις που ίδρυσε ο Αλέξανδρος λίγες έχουν βεβαιωμένα ταυτιστεί με εντοπισμένες αρχαιολογικές θέσεις.
Τα περισσότερα μνημεία που σχετίζονται με την ελληνική παρουσία, στην περιοχή, ανάγονται στα χρόνια μετά τον Αλέξανδρο, στον 3ο και τον 2ο προχριστιανικό αιώνα, σε μια εποχή δηλαδή κατά την οποία η ελληνιστική παράδοση είναι ακόμη κοντά στα ελληνικά πρότυπα.
Μαρμάρινα αγάλματα θεών του ελληνικού πανθέου, πήλινα αγάλματα θνητών και εντυπωσιακά ελεφα-ντοστέινα λατρευτικά σκεύη με παραστάσεις του ελληνικού δωδεκαθέου από την παλιά πρωτεύουσα της Παρθίας, τη Νύσα, αποτελούν, μαζί με τις επιγραφές και το πλήθος των νομισμάτων των Ελληνοβα-κτριανών βασιλέων, τα αρχαιολογικά δεδομένα για την έντονη παρουσία του ελληνικού στοιχείου στην περιοχή αυτή της Ασίας, κατά τη διάρκεια των τελευταίων προχριστιανικών αιώνων. Εντυπωσιακά μνημεία της αρχιτεκτονικής, χωνεμένα με την τοπική παράδοση, διατηρούν στοιχεία της Ελληνιστικής Περιόδου μέχρι και τους πρώτους μεταχρισπανικούς αιώνες.
Εσωτερική συγγένεια
Στους αιώνες που ακολούθησαν, οι δεσμοί με τα ελληνικά πολιτιστικά στοιχεία χαλάρωσαν. Και ίσως τα ευρήματα αυτά να παρέμεναν οι μοναδικοί μάρτυρες ενός άλλου παρελθόντος, αν στην ιστορική μνήμη των λαών της περιοχής αυτής δεν διατηρούνταν στοιχεία μιας εσωτερικής συγγένειας με τους Ελληνες, που είναι φανερή μέχρι τις μέρες μας.
Αποτελεί αντικείμενο ειδικής και πολυεπίπεδης έρευνας η μελέτη μικρών φυλετικών ομάδων στην ευρύτερη αυτή περιοχή, που ξεκομμένες, ως ένα βαθμό από τον μουσουλμανικό περίγυρο, διατηρούν ακόμη μνήμες που σχετίζονται ή μπορούν να ιδωθούν σε συνάρτηση με την παρουσία των Ελλήνων στην περιοχή. Στο Νοχούρ του σημερινού Τουρκμενιστάν, στοιχεία της λαϊκής αρχιτεκτονικής παραπέμπουν σχεδόν συνειρμικά στα ιωνικά κιονόκρανα.
Το όνομα των «Νοχουριτών», που ανάγουν τις ρίζες τους στον Αλέξανδρο, ίσως διατηρεί παραλλαγμένη κάποια ελληνική γλωσσική ρίζα. Νο-τιοανατολικότερα, στα σύνορα ανάμεσα στο Αφγανιστάν και το βορειοδυτικό Πακιστάν, εκμουσουλμανι-σμένοι σήμερα ως προς το μεγαλύτερο ποσοστό τους, ειδωλολάτρες μέχρι και τον περασμένο αιώνα, οι κάτοικοι της περιοχής του Chitral διαφέρουν από τους άλλους. Κυρίως, γιατί οι ίδιοι νιώθουν διαφορετικοί, στη γλώσσα, στα έθιμα και στα απομεινάρια μιας πανάρχαιας θρησκείας με ιδιόμορφο τελετουργικό και γοητευτικές προκαταλήψεις, που κίνησαν την περιέργεια όσων επισκέφθηκαν από τον περασμένο κιόλας αιώνα την περιοχή.
Ακόμη και του Ράντγιαρντ Κίπλινγκ, που το 1898 χρησιμοποιεί ακριβώς αυτή την περιοχή, το Καφιρι-στάν, ως σκηνικό μιας από τις ιστορίες του (Ρ. Κίπλινγκ: «Ο άνθρωπος που θα γινόταν βασιλιάς καi άλλες πέντε ιστορίες», Εκδόσεις «Αγρα», 1988).
Ευφυής επιλογή
Ποια είναι η σχέση τους με το πέρασμα του Αλέξανδρου και όσων άφησε πίσω του, γιατί οι μουσουλμάνοι τους ονομάζουν Kafiri (απίστους), γιατί δεν αφομοιώθηκαν ομαλά από τον μουσουλμανικό περίγυρο, είναι ερωτήματα που μόνον η διεπιστημονική έρευνα μπορεί ενδεχομένως να απαντήσει σ’ αυτά.
Ωστόσο, αν η ιστορική μνήμη αποτελεί το κυρίαρχο στοιχείο και το βαθύτερο νόημα της ιστορικής πράξης, ο Αλέξανδρος στην Ανατολή αποκτά μιαν άλλη, σχεδόν διδακτική, για το παρόν μας, διάσταση: η ευφυής πολιτική του επιλογή να σεβαστεί τα ήθη, τους θεσμούς και τα έθιμα των λαών που υπέταξε, φαίνεται πως αποτυπώθηκε θετικά στην ιστορική μνήμη.
Οποιες επομένως κι αν ήταν οι αληθινές του προθέσεις, το αποτέλεσμα, όπως καταγράφηκε στις παραδόσεις των λαών της Ανατολής, κυρίως όμως στα πολιτισμικά στοιχεία που αφομοιώθηκαν ανά τους αιώνες που ακολούθησαν το περάσμά του, δικαίωσε τις επιλογές του
Καθημερινή 18 Σεπτεμβρίου 1994
Share on Facebook
Μέγας Αλέξανδρος Ασία αρχαίοι Μακεδόνες Νίσσα τουρκμενιστάν Χρυσούλας Σαατσόγλου-Παλιαδέλη Αφγανιστάν Ελλάδα Περισσότερα... »
